आमची दादी… मलाजा मुक्कामात पूर्ण दोन महिने आमची काळजी घेणारी आणि निरपेक्ष प्रेम करणारी ही एकमेव व्यक्ती… पहिल्या दिवशी मात्र तिला घरी पाहिलेले मला आठवत नाही. कुठे गेली होती कोणास ठाऊक? दादीचे जावई रामसिंगभाई भाषा केंद्रात काम करतात. त्यांच्या घरी आमची राहण्याची व्यवस्था केलेली होती. ते घरजावई असल्याने अर्थातच त्यांचे सासू सासरे म्हणजे विरीयाभाई आणि भूरीबेन यांच्या राहत्या घरी आम्ही गेलो. विरीयाभाई सरकारी वन संशोधन केंद्रात काम करतात. आम्ही त्यांना दादाजी म्हणू लागलो. आणि भूरीबेन झाली आमची हक्काची दादीमा…
त्यांच्या भाषेत लहानांसाठी तू आणि मोठ्यांसाठी तुम्ही असे वेगवेगळे संबोधन नसल्यामुळे बोलताना सर्वांशी एकेरी बोलतोय असं वाटायचं. पण हळूहळू त्याची सवय झाली. आणि दादीला हिंदी येत नसल्यामुळे तिच्याशी राठवी बोलताना तीचे एकेरी संबोधन होऊ लागले. पण त्यामुळे तिच्याबद्दल आपसूक जवळीक वाटू लागली. आमच्यासाठी दादी 'मकईनू रोटला' म्हणजेच मक्याची भाकरी करायची. रोटला एवढा मोठा असायचा की एकावेळी अर्ध्याच रोटल्यात पोट भरायचे. पण अगदी चवदार… रुचकर आणि खमंग भाजलेला तो रोटला खाल्ला की अगदी तृप्त व्हायचो आम्ही. भाजी शक्यतो दारात लावलेल्या गवार, वांगे, दुधी भोपळा, कोबी किंवा बटाट्याची असायची. भरपूर तेल आणि हळद, चवीला थोडंसं मीठ आणि मिरची एवढाच काय तो भाजीचा मसाला! पाणी न घालता फक्त तेलावर शिजवलेली तिने केलेली भाजी विशेषत: वांग्याची भाजी खूपच छान व्हायची.
गव्हाच्या रोटीला ती 'गमनी रोटली' म्हणायची… तिने केलेली ती रोटली खाणे मात्र जिवावर यायचे. शक्यतो दुपारी कधी चपाती करायची असेल तर मीच करायचे. एकदा ती मला मदत करायची म्हणून आली. मी तिला म्हटलं "मी लाटून देते, तू भाजून घे." तिच्या पद्धतीने चपाती भाजताना चपातीला तेल लावत नसत. मी तेलाची किटली जवळ घेऊन बसले होते. दोन तीन वेळा चपाती उलटल्यावर तिला म्हटलं "तेल लाव थोडं" तिने पळीभर तेल ओतलं आणि चपाती जणू तळून काढली! नंतर माझ्या लक्षात आलं की तिला सांगण्याआधी मी करून दाखवायला हवं होतं. मग ती शिकली आणि नंतर बरोबर करायला लागली. पण तरीही तिने मक्याची भाकरीच करावी असा आमचा आग्रह असायचा. रात्री मक्याची भाकरी करून ठेवायची आणि आम्ही जेवायला उशीर करत असू तर "बेन, रोटला थी जो !" म्हणून आवाज द्यायची.
चुलीवर स्वयंपाक करायला मला तिनेच शिकवले. याआधी कधी मी चुलीवर स्वयंपाक नव्हता केला. (एकदा आई कुठेतरी गेलेली असताना चुलीवर वांग्याचं भरीत तेवढं केलं होतं. मस्त झालं होतं कारण माझ्यासोबत ते खाल्ल्यावर शेजारच्या छोट्या मुलाने त्याच्या आईला हट्टाने ते शिकून घ्यायला सांगितलं होतं. आणि त्यादिवशी आम्हाला जेवण पुरलं नव्हतं.)
तर ही माझी दादी रोज सकाळी सकाळी मला उठवायची चहा प्यायला. बिनदुधाचा चहा मी तिच्या प्रेमाखातर दोन महिने दररोज घेतला. कधीकधी तर सकाळी लवकर केलेला चहा ग्लासमध्ये भरून गरम राहावा म्हणून ती चुलीत निखाऱ्यांवर ठेवायची. आणि मी उठल्यावर तो ग्लासभर चहा प्यायचे. नंतर नंतर तिने चहा बनवून ठेवण्याऐवजी सगळे साहित्य काढून ठेवायची. पातेले, गाळणी, पाणी आणि चहापत्ती (वाघबकरी मसाला चहा ) सगळं बाजूला काढून ठेवून मला हाक मारून मग तिच्या कामाला जायची. "बेन चा पिवो" असं दटावायची… साखरेला मोरुस, पातेल्याला तपेली, आणि चहाला चा म्हणायची तर गवतीचहाला लिली चा… कधी आले, पुदिना, गवतीचहाचा चहा प्यायची मला लहर यायची. मग मी स्वत: बनवून प्यायचे.
घरात नेहमी एकटीच असल्याने सतत कोणत्यातरी कामात ती स्वत:ला गुंतवून ठेवायची. घरातली सर्व कामे तीच करायची पण तरी ती तिच्या मर्जीची मालकीण होती. कसलीही तक्रार नाही. एखाद्या दिवशी खाटेवर पडून राहायची आणि मला म्हणायची "आज खूप काम आहे पण मी नाही करणार." तिच्यासोबत एकदोनदा मी शेतात गेले. तिला काम करताना पाहून माझ्या आईची आठवण झाली मला. माझी आईसुद्धा असंच काम करत असते दिवसभर. अखंड…
दादीने दारात अळू लावलेली होती. दर ४-८ दिवसांनी ती काही पाने काढून विकायला जायची. सोबत पुदिना आणि लिंबे पण विकायची. बाजारात गेल्यावर तिकडचे रस्ते पाहून तिचा गोंधळ व्हायचा म्हणून शक्यतो बाजारात न जाता बाजारपेठेच्या अलीकडेच दारोदार जाऊन ती ते विकायची.
एरवी घरात ओढणीच गुंडाळलेली असायची पण बाजारात जाताना मात्र छान साडी घालून जायची. निरोप घेताना तिला एक साडी दिली. ती स्वीकारताना बरेच आढेवेढे घेतले तिने पण "ती तुझ्याचसाठी आहे आणि तूच ठेव" म्हटल्यावर तिच्या डोळ्यातील जो आनंद होता तो लाखमोलाचा…
घरात तिचा दरारा होता, मनमानी होती, आपलं मत विचारणार पण स्वत:च्या मनाचंच करणार अशी तिची ख्याती होती. तिला मी काम करताना पाहिलं, ओरडताना पाहिलं, हसताना पाहिलं, रडताना पाहिलं तर कधी पदराआड अश्रू लपवतानाही पाहिलं. तिची जगण्याची उर्मी पाहिली.
एकदा शेतात गेले असता मी तिला म्हटलं "मी तुला शिकवते, माझा फोटो काढ". मला नाही जमणार मला नाही जमणार असं ती म्हणत असतानाही उगीचच तिच्या हाती कॅमेरा सोपवून दिला. आधी दोन - चार फोटो काढताना कॅमेरा हलला पण नंतर तिला जमलं. तिने काढलेला माझा हा फोटो.
तिला फोटो काढायला जमले याच्या आनंदाने फुललेला तिचा चेहरा मी कधीच विसरू शकत नाही. त्याक्षणी ती जगातील सर्वात आनंदी व्यक्ती होती….
